İçeriğe atla
MediSea

Asit-Baz Denge Bozuklukları

Güncelleme: 17 Tem 2026

⚖️ 1. Asit-Baz Homeostazının Fizyopatolojik Temelleri

Asit-baz homeostazı, hücresel metabolizmanın ve enzimatik fonksiyonların optimum düzeyde sürdürülebilmesi için sistemik arteriyel kan pH'ının dar bir fizyolojik aralıkta (7.35–7.45) sıkı bir şekilde düzenlenmesini ifade eder. Normal bir yetişkinde hücre metabolizması günde yaklaşık 15.000 mmol CO₂ (uçucu asit) ve sülfür içeren amino asitlerin yıkımıyla 50–100 mEq uçucu olmayan sabit asit üretir. Bu asit yükü; vücut sıvı kompartmanlarındaki tampon sistemleri (bikarbonat, hemoglobin, proteinler, fosfat), akciğerlerin CO₂ eliminasyonu ve böbreklerin yeni HCO₃⁻ jenerasyonu ile NH₄⁺ atılımı aracılığıyla dengede tutulur.

Henderson-Hasselbalch İlişkisi

Sistemik asit-baz durumu temel olarak Henderson-Hasselbalch denklemi ile değerlendirilir:

pH = 6.10 + log( [HCO₃⁻]/(0.03 × PCO₂) )

Kan pH'ını belirleyen asıl faktör, HCO₃⁻ ile PCO₂'nin mutlak değerlerinden ziyade bu ikisinin birbirine olan oranıdır.

📊 2. Klinik Değerlendirme Algoritması ve Tanısal Yaklaşım

Karmaşık asit-baz bozukluklarının çözümlenmesi sistematik bir yaklaşım gerektirir:

Adım 1: Primer Bozukluğun Tespiti

  • Asidemi (pH < 7.35): Azalmış HCO₃⁻ → Metabolik Asidoz; artmış PCO₂ → Respiratuvar Asidoz
  • Alkalemi (pH > 7.45): Artmış HCO₃⁻ → Metabolik Alkaloz; azalmış PCO₂ → Respiratuvar Alkaloz

Adım 2: Kompansatuar Yanıtların Değerlendirilmesi

Her primer bozukluk öngörülebilir bir kompansatuar yanıt doğurur. Ölçülen değer beklenen aralığın dışındaysa miks (karma) bozukluk mevcuttur:

Metabolik Asidoz — Winter Formülü

PCO₂(beklenen) = 1.5 × [HCO₃⁻] + 8 ± 2

Metabolik Alkaloz

Her 1 mEq/L HCO₃⁻ artışı için beklenen PCO₂ 0.7 mmHg artar

Akut Respiratuvar Asidoz

Her 10 mmHg PCO₂ artışı için HCO₃⁻ yaklaşık 1 mEq/L artar

Kronik Respiratuvar Asidoz (3–5 gün sonra)

Her 10 mmHg PCO₂ artışı için HCO₃⁻ yaklaşık 3.5–4 mEq/L artar

Akut Respiratuvar Alkaloz

Her 10 mmHg PCO₂ düşüşü için HCO₃⁻ yaklaşık 2 mEq/L düşer

Kronik Respiratuvar Alkaloz

Her 10 mmHg PCO₂ düşüşü için HCO₃⁻ yaklaşık 4–5 mEq/L düşer

Adım 3: Serum Anyon Açığı (AG)

Metabolik asidoz ayırıcı tanısında kritik öneme sahiptir.

AG = Na⁺ - (Cl⁻ + HCO₃⁻)

Normal değer genellikle 10 ± 2 veya 12 ± 4 mEq/L kabul edilir. Albümin düzeltmesi mutlaka yapılmalıdır: her 1 g/dL albümin düşüşü bazal AG'yi 2.5 mEq/L azaltır.

Adım 4: Delta-Delta Oranı (ΔAG / ΔHCO₃⁻)

Yüksek AG'li metabolik asidozda miks bozuklukları ortaya çıkarır:

  • Oran < 1: Eşlik eden normal AG'li (hiperkloremik) metabolik asidoz veya hızla atılan asit birikimi
  • Oran 1–2: Basit yüksek AG'li metabolik asidoz
  • Oran > 2: Eşlik eden metabolik alkaloz veya altta yatan kronik respiratuvar asidoz

🧪 3. Temel Asit-Baz Denge Bozuklukları Patofizyolojisi

A. Metabolik Asidoz

Plazma HCO₃⁻ düzeyinde ve pH'ta primer azalma ile karakterizedir. Klinik ayırıcı tanı AG kullanılarak iki ana mekanizmaya ayrılır:

  • • Yüksek AG'li Metabolik Asidoz: Nedenler GOLDMARK akronimi ile özetlenir: Glikoller (etilen/propilen glikol), Oksoprolin (kronik asetaminofen), L-Laktat, D-Laktat, Metanol, Aspirin (salisilat), Renal yetmezlik (üremi), Ketoasidoz (diyabetik, açlık, alkolik). İleri KBY'de atılamayan sülfat, fosfat ve ürat retansiyonu üremik asidoza yol açar.
  • • Normal AG'li (Hiperkloremik) Metabolik Asidoz: HCO₃⁻ veya bikarbonat öncüllerinin kaybedildiği (diyare, bağırsak fistülleri) ya da renal asit atılımının azaldığı durumlarda (RTA) görülür. Ayırıcı tanı için idrar anyon açığı kullanılır:
UAG = Na⁺(idrar) + K⁺(idrar) - Cl⁻(idrar)

UAG negatif → GIS kaybı (böbrek NH₄⁺ atılımı artmış) | UAG sıfır/pozitif → RTA (amonyum atma kapasitesi defektif)

B. Metabolik Alkaloz

Serum HCO₃⁻ ve arteriyel pH'ın primer artışıdır. Oluşum ve idame olmak üzere iki aşaması vardır. Böbreğin HCO₃⁻ atılımını kısıtlayan bir faktör (hipovolemi, klorür deplesyonu, hipokalemi, hiperaldosteronizm) olmaksızın alkaloz kalıcı olamaz. Ayırıcı tanıda idrar Cl⁻ ölçülür:

  • • Klora Duyarlı (idrar Cl⁻ < 20 mEq/L): Kusma, nazogastrik aspirasyon, uzak dönem diüretik, kistik fibrozis. İzotonik salin (%0.9 NaCl) replasmanına yanıt verir.
  • • Klora Dirençli (idrar Cl⁻ > 20 mEq/L): Primer hiperaldosteronizm, Cushing, Liddle sendromu (HT ile birlikte); Bartter, Gitelman sendromu, şiddetli hipokalemi (HT olmadan).

C. Respiratuvar Asidoz ve Alkaloz

Solunumsal kökenli patolojiler doğrudan alveolar ventilasyon ve PCO₂ dengesini değiştirir:

  • • Respiratuvar Asidoz (PCO₂ > 45 mmHg): Alveolar hipoventilasyon. Nedenler: santral depresyon (opioidler, sedatifler, beyin sapı lezyonları), nöromusküler hastalıklar (Guillain-Barré, Miyastenia gravis), parankimal hastalıklar (KOAH, astım, ARDS). Kronik formda böbrek kompanzasyonu 3–5 günde tamamlanır.
  • • Respiratuvar Alkaloz (PCO₂ < 35 mmHg): Alveolar hiperventilasyon. Nedenler: PE, pnömoni, pulmoner ödem, santral sinir sistemi (SSS) lezyonları, anksiyete, gebelik (progesteron), sepsis, karaciğer yetmezliği, salisilat intoksikasyonu. Hücresel iyon şiftlerine bağlı tetani ve aritmiler görülebilir.

🔄 4. Asit-Baz Bozukluklarında Elektrolit (Potasyum) Şiftleri

Asit-baz durumundaki sapmalar ile iç potasyum dengesi (Internal Potassium Balance) arasında karmaşık bir hücresel iyon değişimi ilişkisi bulunur:

  • • Asidemi → Hiperkalemi: Özellikle inorganik kökenli metabolik asidozlarda fazla H⁺ hücre içine girerek tamponlanır. Elektriksel nötraliteyi korumak için eş zamanlı olarak K⁺ ve Na⁺ hücre dışına çıkar (transselüler şift). Total vücut K⁺ depoları eksik olsa dahi serumda rölatif hiperkalemi oluşur. Bu şift, laktik asidoz ve ketoasidoz gibi organik asidozlarda çok daha az belirgindir.
  • • Alkalemi → Hipokalemi: Plazma pH'ı yükseldiğinde K⁺ hücre içine girer, karşılığında H⁺ ekstraselüler sıvıya çıkar. Hücre dışı alkaloz ve hücre içi asidoz oluşur.
  • • Primer Potasyum Bozukluklarının Asit-Baz Etkisi: Şiddetli hiperkalemi proksimal tübülde amonyak üretimini azaltarak hafif metabolik asidoza sebep olabilir. Primer hipokalemiler hücre içine H⁺ şifti sağlayıp böbrekte amonyum sekresyonunu artırarak metabolik alkalozu sürdürür.

İleri Okuma

İlgili Hesaplayıcılar

İlgili Konular

MediSea Premium

YDUS Nefroloji

Bu branşla ilgili çıkmış tüm YDUS soruları ve çözümlü vaka analizleri Premium abonelere özel.

İncele →