Çölyak Hastalığı (Gluten Enteropatisi)

Ne kadar sık?

• • 96 çalışmalık meta-analizde küresel seroprevalans %1,4, biyopsiyle doğrulanmış prevalans %0,7. Kadınlarda erkeklerden (%0,6’ya karşı %0,4), çocuklarda erişkinlerden (%0,9’a karşı %0,5) sık (Singh 2018).
• • ACG 2023’e göre çoğu toplumda nokta prevalans ~%1; tanı insidansı son on yıllarda arttı — hem farkındalık ve test artışı hem de otoimmünitenin kendisindeki artış katkıda bulunuyor (Rubio-Tapia 2023).
• • Sağlıklı görünen çocuk ve ergenlerde yapılan kitle taramalarında anti-TG2 seroprevalansı %0,20 (Türkiye) ile %3,11 (İtalya) arasında değişti (Mpakosi 2026).
• • Toplumun yaklaşık %35’i HLA-DQ2 ya da DQ8 taşır; bunların yaklaşık %3’ünde çölyak gelişir (UpToDate, Liu).

Kimde daha sık?

• • Birinci derece akrabalar, tip 1 diyabet, otoimmün tiroid hastalığı ve diğer otoimmün hastalıklar, Down, Turner ve Williams sendromları, selektif IgA eksikliği.
• • Çölyak ve tip 1 diyabet aynı genetik zemini paylaşır; bireysel ya da ailesel otoimmün hastalık öyküsü ileride tip 1 diyabet riskiyle ilişkili (Thomas 2026).

Üç bileşen

• • Çevresel tetik: gluten — tam olarak sindirilemeyen, prolin ve glutamin zengini gliadin peptitleri.
• • Genetik zemin: HLA-DQ2 ya da DQ8; neredeyse tüm hastalar taşır, bu yüzden negatif HLA testi çölyağı pratik olarak dışlar.
• • Adaptif ve doğal bağışıklık: gluten-spesifik CD4 T hücreleri; IL-15 etkisiyle sitotoksik hale gelen epitel içi lenfositler epitel hasarını yürütür (Marafini 2026).

Dermatitis herpetiformis

• • Dirsek, diz, sırt ve kalçada gruplar halinde, yoğun kaşıntılı papül ve veziküller; çölyağın deri belirtisi.
• • Tanı lezyon kenarından alınan deride granüler IgA birikimiyle konur; sıkı glutensiz diyette bu birikim kaybolabilir.
• • Tedavinin iki ayağı glutensiz diyet ve dapson; diyet tek başına aylar–yıllar sonra tam remisyon sağlar (UpToDate, Hull).

Seroloji

• • İlk test: total IgA ile birlikte IgA anti-TG2. Başlangıçta birden fazla serolojik testi birlikte istemek önerilmez: ek değeri az, maliyeti ve karmaşıklığı artırıyor (ESsCD 2025; güçlü öneri).
• • IgA eksikliğinde IgG anti-TG2 ya da IgG anti-DGP; duyarlılık düşük olduğu için negatif sonuç tanıyı dışlamaz, malabsorpsiyon bulgusu varsa endoskopi yapılır.
• • IgA anti-EMA çok özgül ama emek yoğun; erişkinde rutin değil, belirsiz olgulara (ör. başka otoimmün ya da karaciğer hastalığı) saklanır.
• • Tükürük ve dışkı testleri kullanılmamalı.
• • Ayrıntı: Serolojik ve Genetik Belirteçler.

Biyopsi ve biyopsisiz tanı

• • Biyopsi: distal duodenumdan en az 4, bulbustan 2 parça (güçlü öneri). Pozitif seroloji ile Marsh II–III tanıyı doğrular.
• • Biyopsisiz tanı (ESsCD 2025, koşullu öneri): başlangıç IgA anti-TG2 ≥10× üst sınır ise; sonuç ikinci bir kan örneğinde doğrulanmalı (hasta gluten almaya devam ederken), karar ikinci basamakta ve hastayla ortak verilmeli, alarm bulgusu (hematokezya, disfaji, tıkanma) olmamalı ve güvenlik verisi artana kadar 45 yaş altı ile sınırlı kalmalı.
• • ACG 2023 çocuk ve erişkinde biyopsiyle doğrulamayı öneriyor (güçlü); ≥10× anti-TG2 + ikinci örnekte pozitif EMA çocukta güvenilir sayılıyor, erişkinde ancak endoskopi istemeyen ya da yapılamayan semptomatik hastada düşünülebilir.

Özel durumlar

• • Potansiyel çölyak: seroloji kalıcı pozitif ama villus yapısı normal (Marsh 0–I); kesin tanı konamaz, HLA-DQ2/DQ8 varsa potansiyel çölyak olarak izlenir.
• • Seronegatif villus atrofisi: diğer nedenler (ilaçlar, enfeksiyonlar, immün yetmezlik vb.) dışlandıktan sonra, HLA-DQ2/DQ8 taşıyanlarda tanı glutensiz diyete klinik ve histolojik yanıta dayanır.
• • HLA tiplemesi rutin değil; pozitif öngörü değeri düşük, negatif öngörü değeri yüksek. Belirsiz tanıda ve risk gruplarında kullanılır.
• • Diyete önceden başlamış hasta: önce HLA; negatifse çölyak dışlanır. Pozitifse gluten yükleme: en az 3 g/gün, 6 hafta, tercihen histolojiyle değerlendirilir (ESsCD 2025). Ayrıntı: Tanısız Glutensiz Diyet Algoritması.
• • Diyete tepki tanı koydurmaz: glutensiz diyette düzelme ya da yeniden başlayınca kötüleşme çölyak için çok düşük öngörü değerine sahip.

İlkeler (ESsCD 2025 Bölüm 2)

• • Güvenli eşik: günlük gluten alımı 10 mg’ı geçmemeli; daha yüksek alım zamanla bazı hastalarda mukoza hasarına yol açabilir (güçlü öneri).
• • Yulaf: yalnız sertifikalı glutensiz yulaf güvenli. ACG 2023 de glutensiz yulafı öneriyor (güçlü öneri), ama bulaşma, çeşitler arası farklılık ve avenine nadir tepki nedeniyle toleransın izlenmesini istiyor.
• • Diyetisyen: tanıda ömür boyu diyet eğitimi, beslenme değerlendirmesi ve eksikliklerin giderilmesi (güçlü öneri).
• • Dengeli diyet: doğal olarak glutensiz besinler temel alınmalı; kötü planlanmış glutensiz diyet makro ve mikro besin eksikliğine, uzun dönemde metabolik sendroma yol açabiliyor.
• • Laktoz: tanıda ikincil laktaz eksikliği varsa geçici kısıtlama; mukoza iyileştikçe düzelir.
• • Gluten algılayıcı cihazlar rutin önerilmiyor (ACG 2023). Probiyotikler için öneri verecek kanıt yok.

Eksiklikleri tamamla

• • Demir: yeni tanıların en az %10’unda eksik; mukoza iyileşmesi tek başına her zaman yetmeyebilir, takviye ve izlem gerekebilir (Dillawn 2026).
• • Folat, B12, D vitamini, kalsiyum, çinko — tanıda değerlendir.

Refrakter çölyak (ESsCD 2025)

• • Tanı için seroloji, duodenum biyopsisi (histoloji, epitel içi lenfosit akım sitometrisi, T hücre reseptörü klonalitesi), enteroskopi ve kesitsel görüntüleme gerekir; enteropatiyle ilişkili T hücreli lenfoma (EATL) dışlanmalı.
• • Akım sitometrisi, anormal lenfosit popülasyonunu göstermede immünohistokimyadan üstün.
• • Kontrollü çalışmaya dayalı tedavi yok; yönetim uzman görüşü ve gözlemsel veriye dayanıyor.
• • Tip 1: ilk seçenek açılmış kapsül budesonid; seçili hastada tiyopürin.
• • Tip 2: hafif-orta olguda budesonid; seçili hastada kladribin (ya da fludarabin) ± otolog kök hücre nakli ya da JAK inhibitörleri.
• • Çölyak krizi (çoğu kez tip 2’nin belirtisi): sıvı-elektrolit ve beslenme açığı için acil yatış.
• • Ayrıntı: Refrakter Çölyak Hastalığı.

Yeni tedaviler

• • Lümende glutenı parçalayan enzimler, TG2 inhibitörleri, sıkı bağlantı düzenleyicileri, sitokin hedefli ajanlar ve oral immün tolerans yaklaşımları klinik geliştirmede. Hedef, diyete rağmen belirtisi ya da mukoza hasarı süren hastalar; hiçbiri glutensiz diyetin yerini almıyor (Taavela 2026).
• • Gluten yükleme çalışmalarında katılımcıların yaklaşık yarısında karın ağrısı ve şişkinlik gelişiyor; ≥6 g/gün dozlarda şişkinlik, yorgunluk, gaz ve bulantı daha sık (Banegas 2026) — ilaç çalışmalarının tasarımı için önemli.

• • Prevalans ~%1; seroprevalans %1,4, biyopsiyle %0,7.
• • Test, hasta gluten yerken: total IgA + IgA anti-TG2.
• • IgA eksikliğinde IgG anti-TG2 / IgG anti-DGP; negatiflik dışlamaz.
• • Biyopsi: distal duodenum ≥4 + bulbus 2.
• • Erişkinde biyopsisiz tanı (ESsCD): anti-TG2 ≥10× ÜSD, 2. örnekte doğrulanmış, <45 yaş, alarm yok.
• • HLA-DQ2/DQ8 negatifse çölyak pratik olarak dışlanır; pozitifliği tanı koymaz.
• • Gluten yükleme: ≥3 g/gün, 6 hafta.
• • Güvenli eşik: <10 mg gluten/gün; yalnız sertifikalı glutensiz yulaf.
• • Risk etkeni olanlarda glutensiz diyetin 1. yılında DXA; tanıda TSH.
• • Yanıtsızlıkta önce tanıyı ve gluten maruziyetini sorgula; refrakter çölyak nadir.

• • “10 mg/gün” eşiği doğrudan bir çalışmadan değil, güvenlik payıyla konmuş bir eşik. Catassi çalışmasında 50 mg/gün mukozayı belirgin bozdu, 10 mg/gün grubunda ortalama değişim yoktu ama bir hastada klinik nüks oldu. Çalışmanın kendi sonucu “50 mg’ın altında tutulmalı”; ESsCD’nin 10 mg eşiği bu veriye güvenlik payı ekliyor.
• • Biyopsisiz tanının yüksek PPD’si, düşük duyarlılıkla birlikte geliyor. Penny 2021’de ≥10× eşiği villus atrofisini %95–100 doğrulukla öngördü, ama duyarlılık %30–54’tü: çölyaklı erişkinlerin yarısından fazlası bu eşiğin altında kalıyor ve biyopsi gerektiriyor.
• • Prevalans rakamları yöntemle değişiyor. “%1” bir yuvarlama; seroloji %1,4, biyopsi %0,7 veriyor. Türkiye’deki %0,20 çocuk-ergen kitle taramasından ve başka bir yaş grubuna ait; erişkin prevalansı yerine kullanılamaz.
• • Mevcut sayfanın önceki sürümü yeniden yazıldı. Bu sürüm kaynak klasördeki kılavuzlardan (ESsCD 2025 iki bölüm, ACG 2023, ESPGHAN) ve ilgili çalışmaların özetlerinden kuruldu.
• • Kaynak dışı bırakılanlar. Pulmoner arter hipertansiyonuyla ilişkiyi inceleyen Mendel randomizasyon çalışması ve mikrobiyota/epigenetik derlemeleri klinik öneri üretmediği için sayfaya alınmadı.