Lösemiler
Alt Başlıklar
1 kategori🧬 1. Tanım ve Temel Patofizyoloji
Lösemiler, kemik iliğindeki kan yapıcı (hematopoietik) kök veya progenitör hücrelerde meydana gelen somatik genetik mutasyonlar sonucu ortaya çıkan klonal malignitelerdir. Kontrolsüz çoğalan bu neoplastik hücre popülasyonu içinde, sınırsız kendini yenileme kapasitesine sahip küçük bir "lösemik kök hücre" (LSC) havuzu bulunur ve hastalığın sürdürülmesinden, dirençten ve nükslerden bu havuz sorumludur.
Kemik İliği Yetmezliğinin Ortak Yolu
Hangi alt tip olursa olsun, neoplastik hücreler kemik iliğini istila ederek normal hematopoezi mekanik ve parakrin yollarla baskılar. Bunun sonucunda hastalarda anemiye bağlı yorgunluk, nötropeniye bağlı enfeksiyonlara yatkınlık ve trombositopeniye bağlı kanama eğilimi gelişir; bu üçlü bulgu grubu akut lösemilerde haftalar içinde, kronik lösemilerde ise yıllar içinde ortaya çıkar.
🗂️ 2. Sınıflandırma Mantığı: İki Ana Eksen
Lösemiler tarihsel ve klinik olarak iki temel eksende sınıflandırılır; bu iki eksenin kesişimi klinik pratikte kullanılan dört ana lösemi grubunu oluşturur.
Eksen 1: Matürasyon Derecesi ve Seyir
- Akut Lösemiler: Olgunlaşmamış öncül hücrelerin (blastların) kemik iliğinde hızla (genellikle ≥%20) birikmesiyle oluşur. Tedavi edilmezse haftalar/aylar içinde ölümcüldür.
- Kronik Lösemiler: Kısmen olgunlaşmış (matür görünümlü) hücrelerin yavaş ama sürekli birikimiyle oluşur; yıllar süren indolent bir seyir izlerler.
Eksen 2: Hücresel Köken (Lineage)
- Miyeloid Seri: Eritrosit, granülosit, monosit veya megakaryosit öncüllerinden köken alır.
- Lenfoid Seri: B veya T lenfosit öncüllerinden köken alır.
Dört Ana Grubun Kesişimi
Bu iki eksenin kombinasyonu klasik dörtlüyü oluşturur: Akut Miyeloid Lösemi (akut miyeloid lösemi (AML)), Akut Lenfoblastik Lösemi (ALL), Kronik Miyeloid Lösemi (KML) ve Kronik Lenfositik Lösemi (KLL). Bunların yanında saçlı hücreli lösemi (HCL), kronik miyelomonositik lösemi (KMML), kronik nötrofilik lösemi (CNL) ve büyük granüler lenfositik (LGL) lösemi gibi daha nadir alt tipler de aynı sınıflandırma mantığına oturur.
🚨 3. Akut Lösemiler Çatısı (Hızlı ve Agresif)
Bu gruptaki hastalıklar acil hematolojik değerlendirme ve genellikle acil tedavi gerektirir. Tanı için kemik iliğinde veya periferik kanda ≥%20 blast saptanması klasik kriterdir; ancak WHO5 sınıflandırması belirli tekrarlayan genetik anormalliklerin (örn. t(15;17), t(8;21), inv(16), mutant NPM1) varlığında bu eşikten bağımsız tanı konulmasına izin verir.
Akut Miyeloid Lösemi (AML)
Erişkinlerde en sık görülen akut lösemidir; medyan tanı yaşı 65-69'dur. Auer çubukları ve miyeloperoksidaz (MPO) pozitifliği karakteristiktir. Alt tipleri, ELN genetik risk sınıflaması ve tedavi algoritması için bkz. AML sayfası.
Akut Lenfoblastik Lösemi (ALL)
Çocukluk çağının en sık görülen kanseridir, ancak erişkinlerde de (özellikle Philadelphia kromozomu pozitif formda) görülür. santral sinir sistemi (SSS) tutulumu sıktır ve profilaksi gerektirir. TdT ve CD19/CD3 gibi lenfoid belirteçler pozitiftir.
🔄 4. Kronik Lösemiler Çatısı (İndolent ve Sinsi)
Bu gruptaki hastalıklar genellikle rutin kan sayımlarında tesadüfen saptanır ve yıllarca semptom vermeyebilir; ancak zamanla akut lösemiye veya agresif lenfomaya dönüşüm (transformasyon) riskleri vardır.
Kronik Miyeloid Lösemi (KML)
t(9;22) Philadelphia kromozomu (BCR::ABL1 füzyonu) ile karakterizedir. Tirozin kinaz inhibitörleri (TKI) ile yönetilir ve tedavi edilmezse akut blastik faza dönüşür. Miyeloproliferatif neoplazmlar (MPN) şemsiyesi altında ayrıca ele alınır.
Kronik Lenfositik Lösemi (KLL)
Batı toplumunda erişkinlerde en sık görülen lösemidir. Olgun görünümlü B hücrelerinin (CD5+, CD23+) birikimiyle oluşur. Richter transformasyonu (çoğunlukla DLBCL'ye dönüşüm) en korkulan komplikasyonudur.
Nadir Kronik Formlar
Saçlı Hücreli Lösemi (HCL): BRAF V600E mutasyonu, derin monositopeni ve masif splenomegali ile karakterize, pürin analoglarına son derece duyarlı bir B hücreli lösemidir. Kronik Miyelomonositik Lösemi (KMML) ve Kronik Nötrofilik Lösemi (CNL) ise miyelodisplastik sendrom (MDS)/MPN spektrumunda yer alan daha nadir miyeloid kronik lösemilerdir.
🔬 5. Genel Tanısal Yaklaşım
Alt tip ne olursa olsun, lösemi tanısındaki temel iş akışı ortaktır ve morfoloji, immünofenotip, sitogenetik ve moleküler testlerin entegrasyonuna dayanır.
Morfoloji ve İmmünofenotip
Periferik yayma ve kemik iliği aspirasyon/biyopsisi ilk basamaktır. Akım sitometrisi (flow cytometry) ile hücre yüzey belirteçleri (CD serisi) incelenerek miyeloid/lenfoid köken ve olgunlaşma düzeyi belirlenir.
Sitogenetik ve Moleküler Testler
Karyotip, FISH ve yeni nesil dizileme (NGS) ile tekrarlayan translokasyonlar (t(9;22), t(15;17), t(8;21) vb.) ve nokta mutasyonları (FLT3, NPM1, TP53, JAK2 vb.) saptanır; bu bulgular hem tanı hem de risk sınıflaması için belirleyicidir.
Güncel Sınıflandırma Sistemleri
Geleneksel morfoloji temelli FAB sınıflandırmasının yerini, genetik bulguları entegre eden DSÖ 5. Baskı (WHO5) ve Uluslararası Konsensüs Sınıflandırması (ICC 2022) almıştır.
📚 6. Klinik Arşiv: Alt Hastalık Gruplarına Hızlı Erişim
Spesifik tanı, risk sınıflaması ve tedavi algoritmaları için aşağıdaki başlıklara ilerleyebilirsiniz: